بخش چهارم : قرارداد پیمانكاری

مقدمه :

درحقوق خصوصی ، اصل برآزادی قراردادهاست ؛ ولی درحقوق عمومی دولت از این آزادی كه افراد درروابط خود دارند برخوردارنیست . دولت قانوناً نه می تواند به دلخواه خود پیمانكار خود را انتخاب نماید و نه می تواند به میل خود شرایط قرارداد را تعیین كند . علت این محدودیت هم آن است كه معاملات دولتی برای عموم و به حساب خزانه و بیت المال منعقد می گردد و لذا مقتضای معامله ایجاب می كند كه نسبت به انعقاد و اجرای پیمان نظارت بیشتری معمول شود تا اموال عمومی حیف و میل نگردد .

ترتیب انعقاد پیمانها :

الف : مزایده : مزایده ترتیبی است كه درآن فروش كالایی كه مورد نظر دولت است از طریق اعلان بین عموم داوطلبان عرضه می شودتا قراردادباكسی كه حداكثر قیمت را پیشنهادكرده است منعقد گردد .

اشكال مزایده :

1-    مزایده حضوری (حراج) : كه دراجرای آن نیاز به تشریفات خاصی از قبیل دادن پیشنهاد كتبی یا سپردن وثیقه نقدی یا تشكیل كمیسیون و یا تنظیم صورت مجلس نیست و بیشتردرمواقع كم اهمیت مورد استفاده قرارمی گیرد .

2-    مزایده كتبی : كه اجرای آن احتیاج به تشریفات خاصی مثل اخذ پیشنهاد نرخ كتبی و سپردن وثیقه نقدی و . . . می باشد .

ب : مناقصه : فرایندی است رقابتی برای تأمین كیفیت مورد نظر (طبق اسناد مناقصه ) كه درآن تعهدات موضوع معامله به مناقصه گری كه كمترین قیمت متناسب را پیشنهاد كرده باشد واگذار         می شود .

اقسام مناقصه :

1-    مناقصه عمومی : ترتیبی است كه درآن انجام عمل و یا خرید كالای موردنیازدولت از طریق اعلان بین عموم داوطلبان احتمالی پیمانكاری به مسابقه گذاشته می شود (از طریق آگهی عمومی) تا قرارداد با برنده مسابقه ، یعنی كسی كه نازلترین قیمت متناسب را پیشنهاد
می كند منعقد گردد .

2-   مناقصه محدود : مناقصه ای است كه درآن به تشخیص و مسئولیت بالاترین مقام دستگاه مناقصه گزار ، محدودیت برگزاری مناقصه عمومی با ذكر ادله تأیید شود . فراخوان مناقصه محدودازطریق ارسال دعوتنامه برای مناقصه گران صلاحیت دار(براساس ضوابط)به‌اطلاع‌ مناقصه‌‌گران‌می رسدبه‌عبارت‌دیگرمسابقه پیمانكاری بین افراد محدودی برگزار می گردد.

طبقه بندی انوان مناقصات :

حسب قانون برگزاری مناقصات مصوب سال1383 مناقصات از نظرمراحل بررسی به دو نوع ؛ یك مرحله ای و دومرحله ای تقسیم شده است .

یكم - مناقصه یك مرحله ای : مناقصه ای است كه درآن نیازی به ارزیابی فنی بازرگانی پیشنهادها نباشد . دراین مناقصه پاكت های پیشنهاد نرخ در یك جلسه گشوده و درهمان جلسه برنده مناقصه تعیین می شود .

دوم - مناقصه دو مرحله ای : مناقصه ای است كه به تشخیص مناقصه گزار ، بررسی فنی بازرگانی پیشنهادها لازم باشد . دراین مناقصه ، كمیته فنی بازرگانی تشكیل می شود و نتایج ارزیابی فنی بازرگانی پیشنهادها را به كمیسیون مناقصه گزارش می كند تا برنده مناقصه تعیین گردد .

1-    مناقصه اختیاری : این نوع مناقصه از یك جهت شبیه مناقصه عمومی است یعنی براعلان عمومی مبتنی است ، منتها اداره برای خود ، این حق را محفوظ نگاه می دارد كه پس از اعلان مناقصه و اخذ پیشنهادها باهریك از مناقصه گران (حتی با كسی كه بالاترین قیمت را پیشنهاد می كند) كه خود مناسب تشخیص دهد ، قرارداد منعقد نماید . مناقصه اختیاری ممكن است بصورت عمومی یا محدود برگزارگردد .

ج : انجام معامله به صورت مستقیم (با گفتگوی آزاد) :

دراین نحو معامله ، دولت تشریفات مناقصه را انجام نمی دهد ، بلكه مانند افراد مستقیماً با هركس كه خود مناسب تشخیص دهد ، توافق و معامله می كند و آن درصورتی است كه انجام معامله از طریق مزایده یا مناقصه اصولاً امكان پذیر نباشد .

بیان ماده79 قانون محاسبات عمومی :

مطابق ماده 79 قانون محاسبات عمومی ، معاملات وزارتخانه ها و مؤسسات دولتی اعم از خرید و فروش واجاره و استجاره و پیمانكاری واجرت كار و . . . (به استثنای مواردی كه مشمول مقررات استخدامی می شود) بایدحسب موردازطریق مناقصه یا مزایده انجام شودمگردرمواردچهارده گانه ذیل :

1. درمعاملاتی كه طرف معامله وزارتخانه یا مؤسسه دولتی و یا شركت دولتی باشد .
2. درمعاملاتی كه به تشخیص و مسئولیت بالاترین مقام دستگاه اجرایی (درمركزیا استان و یا مقامات مجازاز طرف آنها) با نهادها و مؤسسات و شركتهای مشروحه زیر انجام می شود تا مقرون به صرفه و صلاح دولت باشد :

الف : مؤسسات ونهادهای عمومی غیردولتی و مؤسسات تابعه كه بیش از پنجاه درصد سهام یا سرمایه و یا مالكیت آنها متعلق به مؤسسات و نهادهای مذكورباشد ؛

ب : شركتهای تعاونی مصرف و توزیع كاركنان وزارتخانه ها و مؤسسات دولتی و شركتهای دولتی كه براساس قوانین و مقررات ناظر برشركتهای تعاونی تشكیل و اداره می شوند ؛

ج : شركتها و مؤسسات تعاونی تولیدو توزیع كه تحت نظارت مستقیم دولت تشكیل واداره می شوند .

3. درخرید اموال و خدمات وحقوقی كه به تشخیص و مسئولیت وزیر یا بالاترین مقام دستگاه اجرایی درمركزیااستان ویامقامات مجازازطرف آنها منحصربه فردبوده ، دارای انواع مشابه نباشد .
4. درخرید یا اجاره اموال غیرمنقول كه به تشخیص و مسئولیت وزیر یا بالاترین مقام دستگاه اجرایی درمركز یا استان و یا مقامات مجاز از طرف آنها ، كه به كسب نظر كارشناس رسمی دادگستری یا كارشناس خبره و متعهد رشته مربوط ، انجام خواهد شد .
5. درخرید خدمات هنری با رعایت موازین اسلامی و صنایع مستظرفه و خدمات كارشناسی .
6. درخرید كالاهای انحصاری دولتی و یا سایر كالاهایی كه دارای فروشنده انحصاری هستند و برای آنها از طرف دستگاههای ذیربط دولتی نرخهای معینی تعیین و اعلام شده باشد .
7. درخریدكالاهای مورد مصرف روزانه كه درمحل ازطرف دستگاههای ذیربط دولتی و یا شهرداریها برای آنها نرخ ثابتی تعیین شده باشد .
8. دركالاهای ساخت كارخانه های داخلی و كرایه حمل و نقل بارازطریق زمینی كه از طرف دستگاههای دولتی ذیربط برای آنها نرخ تعیین شد باشد .
9. دركرایه حمل و نقل هوایی ، دریایی ، هزینه مسافرت و نظایرآن درصورت وجود نرخ ثابت و مقطوع .
10. درتعمیر ماشین آلات ثابت و متحرك به تشخیص و مسئولیت وزیر یا بالاترین مقام دستگاه اجرایی درمركز یا استان و یا مقامات مجاز از طرف آنها .
11. درخرید قطعات یدكی برای تعویض یا تكمیل لوازم و تجهیزات ماشین آلات ثابت و متحرك موجود و همچنین ادوات و ابزار و وسایل اندازه گیری دقیق و لوازم آزمایشگاهی علمی و فنی و نظایر آن ، با تعیین بهای مورد معامله ، حداقل به وسیله یك نفر كارشناس خبره و متعهد رشته مربوط كه حسب مورد توسط وزیریا بالاترین مقام دستگاه اجرایی درمركز یا استان و یا مقامات مجاز ازطرف آنها انتخاب خواهد شد ، پس از تأیید مقامات مذكور دراین ردیف .
12. درمعاملاتی كه به تشخیص هیأت وزیران به ملاحظه صرفه و صلاح دولت باید مستور بماند .
13. درچاپ و صحافی كه به موجب آیین نامه خاصی كه بنا به پیشنهاد وزارت ارشاد اسلامی و تأیید وزارت امور اقتصادی و دارایی به تصویب هیأت وزیران می رسد ، انجام خواهد شد .
14. در فروش كالاها و خدماتی كه مستقیماً توسط وزارتخانه ها و موسسات دولتی تولید و ارائه می شود و نرخ فروش آنها توسط مراجع قانونی مربوط تعیین می گردد .

l   تبصره : انجام معاملات موضوع ردیفهای 1 و 2 این ماده بدون رعایت تشریفات مناقصه و یا مزایده مشروط برآن است كه دستگاه فروشنده ، مورد معامله را دراختیارداشته یا تولید كننده یا انجام دهنده آن باشد یا اینكه وظیفه تهیه و توزیع و فروش مورد معامله را به عهده داشته باشد .

تشریفات مزایده :

1- درمعاملات جزیی : مزایده درمعاملات جزیی به بیشترین بهای ممكن به تشخیص و مسئولیت مأمور فروش داده می شود . مأمور فروش مكلف است به داوطلبان معامله مراجعه و پس از تحقیق كامل از بها ، با رعایت صرفه دولت ، معامله را انجام دهد و سند مربوط را با تعهد به اینكه معامله با بیشترین بهای ممكن انجام شده است و با ذكر مشخصات كامل خود امضاء نماید .

2- درمعاملات متوسط : مزایده درمعاملات متوسط به صورت حراج صورت می گیرد ، بدین شكل كه نخست ، اطلاعات كلی درباره نوع و مشخصات مورد معامله و ساعت و محل حراج ، به وسیله آگهی به اطلاع عموم می رسد و سپس به حراج و تعیین بها اقدام می شود . مورد معامله باید قبلاً ارزیابی شده و حراج ، از بهای تعیین شده شروع و به خریداری كه بالاترین بها را پیشنهاد كند واگذار می شود و اگر برای بها ارزیابی شده داوطلب پیدا نشود ، باید دوباره ارزیابی بعمل آید .

3- درمعاملات عمده : درمعاملات عمده مزایده از طریق انتشار آگهی مزایده عمومی صورت        می گیرد و ترتیب ذیل انجام می شود :

-        آگهی مزایده

-        تشكیل كمیسیون مزایده

-        تصمیم گیری

-        انعقاد قرارداد

-        تحویل مورد معامله

(تشریفات مزایده و مناقصه از جهاتی شبیه به هم می باشند) .

تشریفات مناقصه :

مقدمه : طبقه بندی معاملات :

معاملات از نظرنصاب (قیمت معامله) به سه دسته تقسیم می شوند :

1-     معاملات كوچك (جزیی) : معاملاتی كه به قیمت ثابت سال 1382 كمتر از بیست میلیون ریال باشد .

2-   معاملات متوسط : معاملاتی كه مبلغ مورد معامله بیش از سقف مبلغ معاملات كوچك بوده و از ده برابر سقف ارزش معاملات كوچك تجاوز نكند .

3-    معاملات بزرگ (عمده) : معاملاتی كه مبلغ برآورد اولیه آنها بیش از ده برابر سقف ارزش معاملات كوچك باشد .

توجه : وزارت امور اقتصاد و دارایی مكلف است درابتدای هر سال نصاب معاملات را بر اساس شاخص بهای كالاها و خدمات اعلام شده توسط بانك مركزی جمهوری اسلامی ایران ، جهت تصویب به هیأت وزیران پیشنهاد نماید .

تذكر مهم : تقسیم معامله به اجزای كوچكتر ، به طوری كه معامله را از ردیفی به ردیف پایین تر منتقل نماید و وسیله فرار از تشریفات مناقصه و مزایده فراهم گردد خلاف قانون محسوب می شود .

روشهای انجام مناقصه :

الف : تشریفات یا روش مناقصه درمعاملات جزیی و متوسط :

یكم : درمعاملات جزیی : كار پرداز یا مأمور خرید باید با توجه به كم و كیف موضوع معامله          (كالا ، خدمات ، حقوق) درباره بهای آن تحقیق نماید و با رعایت صرفه و صلاح و اخذ فاكتور مشخص و به تشخیص و مسئولیت خود ، معامله را با تأمین كیفیت به كمترین بهای ممكن انجام دهد .

دوم : درمعاملات متوسط : كارپرداز یا مأمور خرید باید با توجه به كم و كیف موضوع معامله          (كالا ، خدمت ، حقوق) درباره بهای آن تحقیق نماید و با رعایت صرفه و صلاح اخذ حداقل سه فقره استعلام كتبی بها ، با تأمین كیفیت مورد نظر ، چنانچه بهای به دست آمد مورد تأیید مسئول واحد تداركاتی یا مقام مسئول همتراز وی باشد ، معامله را با عقد قرارداد یا اخذ فاكتور انجام دهد و چنانچه اخذ سه فقره استعلام كتبی ممكن نباشد با تأیید مسئول تداركاتی یا مقام مسئول همتراز وی ، به تعداد موجود كفایت می شود .

سوم : درمعاملات بزرگ (عمده) : درمعالات بزرگ به یكی از دو روش

-        برگزاری مناقصه عمومی از طریق انتشار فراخوان درروزنامه های كثیرالانتشار .

-        برگزاری مناقصه محدود ، عمل می شود .

لازم به توضیح است كه درمناقصه عمومی ، موضوع معامله به وسیله آگهی به اطلاع عموم می رسد و همه افراد می توانند درآن شركت نمایند . ولی درمناقصه محدود ، معامله ، فقط بین عده ای كه صلاحیتشان برای شركت درمعامله ، قبلاً مورد تأیید دستگاه مناقصه گزار قرار گرفته است انجام         می گیرد. وبدین منظوربرای آنها دعوتنامه فرستاده می شودتابتوانند درصورت تمایل درمناقصه             شركت كنند .

فرایند برگزاری مناقصات :

1-     تأمین منابع مالی

2-   تعیین نوع مناقصه درمعاملات بزرگ توسط كمیسیون مناقصات (تعیین اینكه مناقصه یك مرحله ای باشد یا دو مرحله ای / عمومی باشد یا محدود) .

3-    تهیه اسناد مناقصه

4-    ارزیابی كیفی مناقصه گران درصورت لزوم

5-    فراخوان مناقصه

6-    ارزیابی پیشنهادها

7-    تعیین برنده مناقصه توسط كمیسیون مناقصات

8-    انعقاد قرارداد

چارت مندرج درصفحه بعد جزئیات گردشی كار انعقاد پیمان از صدور و دریافت درخواست خدمات پیمانی تا توزیع كتابچه قرارداد را نشان می دهد .